PARAFIA RZYMSKOKATOLICKA PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO

W JASTRZĘBIU-ZDROJU na Szóstce

Instrukcja o pogrzebie

0.1. W liturgii pogrzebowej Kościół modli się i składa eucharystyczną ofiarę za tych, którzy z Chrystusem przeszli przez śmierć do życia a potrzebują oczyszczenia duszy, by mogli być przyjęci do społeczności świętych w niebie. W ten sposób Kościół wyprasza pomoc zmarłym i okazuje szacunek dla ich ciała a żyjącym niesie pociechę płynącą z nadziei na życie wieczne. Wierni zmarli powinni być pochowani zgodnie z przepisami prawa (kan. 1176 § l).

0.2. Zgłoszenie pogrzebu powinien przyjmować duszpasterz osobiście i wyrazić rodzinie zmarłego szczere współczucie. Spotkanie to niech będzie okazją do rozmowy duszpasterskiej.

0.3. W bolesnych dla ludzi chwilach, spowodowanych śmiercią bliskiej im osoby, niech duszpasterze starają się traktować osobę zmarłego i jej bliskich z wyrozumiałością i życzliwością, niezależnie od związania zmarłego lub jego rodziny z Kościołem.1/

"Niech pamiętają wszyscy, a zwłaszcza kapłani, gdy w obrzędach pogrzebowych polecają zmarłych Bogu, że ich obowiązkiem jest umocnić nadzieję uczestników pogrzebu i ożywić wiarę w tajemnicę paschalną oraz w zmartwychwstanie umarłych i to w taki sposób, aby okazując macierzyńską miłość Kościoła i niosąc pociechę płynącą z wiary, podnieść na duchu wierzących, a nie urazić pogrążonych w żałobie.

W przygotowaniu i urządzeniu obrzędów pogrzebowych niech kapłani z wielką delikatnością potraktują osobę każdego zmarłego i okoliczności jego śmierci oraz żałobę rodziny i potrzeby chrześcijańskiego życia. Niech również mają szczególny wzgląd na tych, którzy uczestniczą w pogrzebie i słuchają Ewangelii, czy to będą akatolicy, czy katolicy bardzo rzadko lub nigdy nie uczestniczący we Mszy św., albo nawet tacy, o których sądzi się, że utracili wiarę. Dla wszystkich bowiem kapłani są sługami Ewangelii Chrystusa".2/

1. Miejsce nabożeństwa pogrzebowego.

1.1. Nabożeństwo pogrzebowe powinno być z reguły odprawione we własnym kościele parafialnym zmarłego (kan. 1177 § l).

Podstawą przynależności parafialnej jest przede wszystkim stałe lub tymczasowe zamieszkanie. Dla zmarłego, który nigdzie nie miał stałego lub tymczasowego zamieszkania, parafią właściwą do odprawienia pogrzebu jest parafia zgonu. Każdy jednak wierny, albo ci, do których należy troska o pogrzeb zmarłego mogą wybrać inny kościół na nabożeństwo pogrzebowe za zgodą zarządcy tego kościoła, i po zawiadomieniu własnego proboszcza (kan. 1177 § 2).

1.2. Nie należy czynić żadnej różnicy w okazałości pogrzebu ze względu na stan majątkowy czy pozycję zmarłego.3/

1.3. Wysokość ofiary złożonej w związku z pogrzebem powinna zależeć od uznania wiernych.4/

2. Osoby, którym należy udzielić lub odmówić pogrzebu kościelnego.

2.1. Katechumeni, co do pogrzebu, zrównani są z wiernymi.

Ordynariusz miejsca może zezwolić na pogrzeb kościelny:

2.2.1. dzieci, które zmarły przed chrztem, a które rodzice zamierzali ochrzcić,

2.2.2. ochrzczonych przynależnych do jakiegoś Kościoła lub wspólnoty kościelnej niekatolickiej, jeśli nie ma ich własnego szafarza, chyba że mieli przeciwną wolę (kan. 1183).

2.3. Wolno odprawić Mszę św. za chrześcijanina należącego do wspólnoty wiernych odłączonych od Kościoła, jeżeli rodzina lub przyjaciele zmarłego proszą z pobudek religijnych o odprawienie Mszy św. i zdaniem ordynariusza nie zachodzi niebezpieczeństwo zgorszenia wiernych. Nie wolno jednak w modlitwie eucharystycznej wymieniać imienia zmarłego, gdyż nie pozostawał on w pełnej łączności z Kościołem katolickim.5/

2.4. Na terenie archidiecezji katowickiej udostępnia się Kościołowi Ewangelickiemu kościoły, kaplice i cmentarze, gdzie z braku własnych chcieliby odprawić nabożeństwo żałobne. Wymaga to uprzedniego uzgodnienia z właściwym proboszczem. Arcybiskup Katowicki może udzielić takiego zezwolenia również innym wyznaniom chrześcijańskim.6/

2.5. Prawo kanoniczne określa przypadki w jakich wierny zostaje pozbawiony pogrzebu kościelnego:

"Jeśli przed śmiercią nie dali żadnych oznak pokuty,7/ pogrzebu kościelnego powinni być pozbawieni:

1. notoryczni apostaci, heretycy i schizmatycy,8/
2. osoby, które wybrały spalenie swego ciała z motywów przeciwnych wierze chrześcijańskiej,
3. inni jawni grzesznicy, którym nie można przyznać pogrzebu bez publicznego zgorszenia wiernych" (kan. 1184 § l).9/

2.5.1. Wykładnia kan. 1184 § l n.3 jako dyspozycji karnej ("powinni być pozbawieni") podlega interpretacji ścisłej (kan. 18). Należy pozbawić kogoś pogrzebu kościelnego tylko wtedy, gdy zachodzą łącznie trzy znamiona stanu faktycznego:

1. jawny grzesznik, który
2. przed śmiercią nie dał żadnych oznak pokuty (żalu), a któremu
3. nie można przyznać pogrzebu bez publicznego zgorszenia wiernych.

2.5.2. Jawny grzesznik to taki, który w sposób ciężki i trwały (habitualny) wykracza przeciw moralności chrześcijańskiej i którego to grzeszne życie jest znane otoczeniu. Na grzech składa się element obiektywny i subiektywny. Minimum tego, by móc założyć istnienie subiektywnej winy jest upomnienie (por. przez analogię kan. 1347 § l). Takiemu grzesznikowi należy odmówić pogrzebu kościelnego wtedy i tylko wtedy, gdyby taki pogrzeb wywołał publiczne zgorszenie. Zakłada to, że znane parafianom ciężko grzeszne życie tego człowieka nie było przez nich akceptowane, tak że wspólnota parafialna nie jest skłonna wyświadczyć zmarłemu ostatniej przysługi miłości. W tym sensie parafianie współdecydują o tym, czy urządzić komuś pogrzeb kościelny czy nie. Proboszcz nie musi przeprowadzać szerokiego sondażu. Wystarczy domniemanie, ale oparte na konkretnych przesłankach (np. doświadczenie z poprzednich analogicznych przypadków).

2.5.3. Jeżeli wymienione w kan. 1184§ l n.3 osoby dały przed śmiercią jakiekolwiek oznaki pokuty, a tym bardziej, gdy przed śmiercią wyspowiadały się i otrzymały rozgrzeszenie, to mają prawo do pogrzebu kościelnego na równi z innymi wiernymi. Nic należy w takim przypadku stosować z tytułu ich grzesznej przeszłości żadnych ograniczeń w obrzędzie pogrzebowym.

2.5.4. To odnosi się również do wiernych, którzy żyli w małżeństwie niesakramentalnym, a przed śmiercią dali oznaki pokuty, czy też uzyskali wcześniej zgodę Biskupa na przystępowanie do sakramentów św.10/

2.5.5. Publiczne zgorszenie można wykluczyć przez poinformowanie ludzi o okazanych przez zmarłego oznakach pokuty.11/ Jest to też okazją do ukazania wielkiego miłosierdzia Bożego, dającego człowiekowi szansę nawrócenia jeszcze w ostatnich chwilach życia. Pan Jezus w przypowieści o robotnikach w winnicy (Mt 20,1-16) wskazał, że niektórzy mogą być zaangażowani dopiero w ostatniej godzinie. Należy przy tym zawsze zwracać uwagę i na miłosierdzie Boga i na Jego sprawiedliwość. "Bóg, będąc bogaty w miłosierdzie" (Ef2,4) usprawiedliwia nawracającego się, choćby w ostatniej chwili, grzesznika.

2.6. Synod Katowicki poleca wyjaśnić wiernym, że "Kościół będzie również udzielał pogrzebu wszystkim katolikom, którzy tylko przez wiarę zachowali łączność z Kościołem. Sposób urządzenia pogrzebu uzależnić trzeba od względów duszpasterskich: może to być pogrzeb skromniejszy".12/

2.7. W razie wątpliwości dotyczącej urządzenia czy odmówienia pogrzebu kościelnego, należy się zwrócić do miejscowego ordynariusza, do którego decyzji powinno się dostosować (kan. 1184 § 2).

2.8. Gdy nie da się usunąć wątpliwości, zmarłemu należy urządzić pogrzeb kościelny, jednak w taki sposób, by nie wywołać zgorszenia.13/ W praktyce wprowadza się wtedy pewne ograniczenia w obrzędach pogrzebowych. Wskazane jest w takiej sytuacji nieprzyjmowanie ofiar od urządzających pogrzeb.14/

2.9. Taka sytuacja może zaistnieć np. w przypadku pogrzebu człowieka, który żył w niesakramentalnym związku małżeńskim, a który w miarę dostępnych możliwości spełniał praktyki religijne i swym postępowaniem nie dawał zgorszenia. Może też to mieć miejsce przy pogrzebie osoby dłuższy czas nie praktykującej czy nawet lekceważącej życie religijne. Najczęściej wchodzi wtedy w grę "lenistwo duchowe" a nie pogarda spraw wiary.15/

2.10. Pozbawienie kogoś pogrzebu zawiera w sobie również odmowę odprawienia w jego intencji Mszy św. pogrzebowej (kan. 1185).

3. Pogrzeb samobójców.

3.1. Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983, w odróżnieniu od Kodeksu z roku 1917, wśród tych, którzy powinni być pozbawieni pogrzebu kościelnego nie wymienia samobójców.

Według powszechnego zdania psychiatrów ci, którzy odbierają sobie życie nie są w pełni odpowiedzialni za czyn samobójczy. Dlatego, jeżeli w ciągu życia okazywali przywiązanie do wiary i Kościoła, nie odmawia się im pogrzebu kościelnego. Uczestnikom takiego pogrzebu należy wyjaśnić sytuację.

3.2. Samobójcę, który przed zamachem na własne życie dawał zgorszenie, należy traktować jak jawnego grzesznika.16/

4. Opłaty cmentarne.

4.1. Wysokość opłat cmentarnych nie powinna przewyższać opłat ustalonych dla cmentarzy komunalnych. W przypadku niedostatku materialnego rodziny zmarłego należy zmniejszyć wysokość opłat, a nawet z nich zrezygnować. Wysokość opłat zależy od rodzaju grobu.17/

4.2. Według istniejącego od dawna w archidiecezji katowickiej zwyczaju opłata za postawienie nagrobka wynosi 10% jego wartości.

5. Ponowne użycie grobu.

5.1. Sprawę ponownego użycia grobu do pochowania zwłok normuje prawo państwowe:

1. Grób nie może być użyty do ponownego chowania przed upływem lat 20.
2. Po upływie lat 20 ponowne użycie grobu do chowania nie może nastąpić, jeżeli jakakolwiek osoba zgłosi zastrzeżenie przeciw temu i uiści opłatę, przewidzianą za pochowanie zwłok. Następuje wtedy rezerwacja grobu na dalszych 20 lat i może być odnowiona.
3. Przepisy ust. l i 2 nie mają zastosowania do pochowania zwłok w grobach murowanych, przeznaczonych do pomieszczenia zwłok więcej niż jednej osoby.
4. Dozwolone są umowy, przedłużające termin, przed upływem którego nie wolno użyć grobu do ponownego pochowania.
5. Niezależnie od powyższych przepisów jest wzbronione użycie do ponownego pochowania grobów, mających wartość pamiątek historycznych (ze względu na swą dawność lub osoby, które są w nich pochowane lub zdarzenia, z którymi mają związek) albo wartość artystyczną.
6. W istniejących grobach murowanych dopuszcza się chowanie zwłok osób zmarłych w ciągu 20 lat po wydaniu decyzji o zamknięciu cmentarza.18/

Zgłoszenie o którym mowa w ust. 2 jest zbędne w wypadku, gdy chodzi o grób murowany, w razie złożenia opłaty przewidzianej za dalsze korzystanie z miejsca na cmentarzu.19/

5.2. Z postanowienia ust. 2 wynika, że nie można odmówić przedłużenia utrzymania (rezerwacji) grobu gdy ktokolwiek o to prosi i uiści należną opłatę.

5.3. Analogicznie do ustaleń na cmentarzach komunalnych w Katowicach, w przypadku grobu murowanego miejsce na cmentarzu katolickim w archidiecezji katowickiej jest rezerwowane na 50 lat.

5.4. Należy kilka razy w roku w ogłoszeniach parafialnych zachęcać wiernych do dbania o groby i przypominać, że w przypadku nie przedłużenia rezerwacji grobu, może on zostać użyty do ponownego pochowania zwłok. Dotycząca tej sprawy informacja powinna być również umieszczona na stale przy wejściu na cmentarz. Jeśli nie przedłużono rezerwacji, to przed przeznaczeniem grobu do nowego pochówku należy o tym zamiarze powiadomić dotychczasowych opiekunów grobu. Gdy nie można do nich dotrzeć, to należy odpowiednio wcześnie umieścić na grobie tabliczkę z napisem "Grób do przekopania".

5.5. Tam, gdzie nie ma cmentarza komunalnego powinny być przyjmowane do pochowania na cmentarzach wyznaniowych zwłoki osób zmarłych bezwyznaniowych lub należących do wyznania, które w danej miejscowości nie ma cmentarza. Zwłoki tych osób powinny być traktowane na równi ze zwłokami osób należących do wyznania, do którego należy cmentarz, zwłaszcza odnośnie miejsca pochowania, właściwego ceremoniału pogrzebowego, wznoszenia nagrobków itp.20/ W przypadku naruszenia tego przepisu Władza Państwowa może zarządzić nieodpłatne przejęcie cmentarza wyznaniowego na rzecz Państwa z przeznaczeniem na cmentarz komunalny.21/

6. Księga cmentarna.

6.1. Zarząd cmentarza powinien prowadzić księgę cmentarną, zawierającą następujące dane dotyczące osób, których zwłoki zostały pochowane:

1. nazwisko i imię,
2. płeć,
3. data urodzenia,
4. ostatnie miejsce zamieszkania,
5. data zgonu,
6. miejsce zgonu,
7. przyczyna zgonu,
8. data i numer aktu zgonu,
9. data pochowania,
10. dokładne określenie miejsca pochowania według planu cmentarza,
11. ewentualne odnotowanie faktu wydobycia, daty i miejsca ponownego złożenia szczątków.22/

6.2. Dobrze jest też zanotować, kto grobem się opiekuje, by po 20 latach, w razie potrzeby, powiadomić o zamierzonym przeznaczeniu grobu do ponownego pochowania.

6.3. Karty zgonu, na podstawie których dokonano pochowania zwłok powinny być przechowywane przez zarząd cmentarza co najmniej 30 lat.23/

6.4. Powinien być sporządzony szczegółowy plan cmentarza.24/

6.5. Regulamin cmentarza powinien być zgodny z obowiązującymi przepisami prawnymi.

7. Księga zmarłych.

7.1. Fakt zgonu i pogrzebu powinien być zapisany zasadniczo w parafii własnej zmarłego. Również wtedy, gdy wobec braku własnego cmentarza dla odprawienia nabożeństwa pogrzebowego korzysta się "gościnnie" z kościoła innej parafii . W takim przypadku zgłaszający pogrzeb powinien dostarczyć wydane przez zarząd cmentarza zaświadczenie o przyjęciu zgłoszenia pogrzebu, z podaniem numeru grobu.

7.2. Jeśli ktoś, zgodnie z kan. 1177 § 2, wybierze inny kościół na pogrzeb to wtedy dokonuje się zapisu w księdze zmarłych parafii tegoż kościoła.

8. Kremacja zwlok.

8.1. Chociaż Kościół usilnie zaleca zachowanie zwyczaju grzebania ciał zmarłych to jednak nie zabrania kremacji, jeśli nie została wybrana z pobudek przeciwnych nauce chrześcijańskiej (kan. 1176 § 3).

8.2. Obrzędy, które zwykle są w kaplicy lub przy grobie mogą w przypadku spalenia zwłok być odprawiane w budynku krematorium, a nawet w samej sali krematorium, jeśli nie ma innego odpowiedniego miejsca. Przez odpowiednie pouczenie należy zapobiec niebezpieczeństwu zgorszenia lub indyferentyzmu religijnego.

8.3. Gdy przysłana została urna z prochami zmarłego można odprawić pogrzeb według podanych w "Obrzędach pogrzebu": pierwszej formy, rozpoczynając od Mszy św. albo według formy drugiej.25

8.4. Urny ze szczątkami zwłok należy grzebać w wydzielonej części cmentarza. Przy projektowaniu nowego cmentarza na pole dla urn należy przewidzieć około 5% powierzchni grzebalnej. Grób dla urny powinien mieć wymiary: długość 0,6 m, szerokość 0,4 m, głębokość l m.26/ Nie należy grzebać urn w istniejących grobach, przed ustalonym przez prawo upływem 20 lat od pogrzebu.

8.5. Szczątki pozostałe w wyniku spalenia zwłok, przewożone na odległość powyżej 60 km lub przewożone za granicę Państwa powinny być umieszczone w zalutowanym pudle metalowym (urnie) zamkniętym w skrzynce drewnianej.27/

Dla pochowania sprowadzonych z zagranicy popiołów ze spalonych zwłok wystarczy zezwolenie na przywóz.28/

8.6. Godną polecenia jest praktyka wkładania urny ze szczątkami zwłok do trumny. Wtedy pogrzeb może się odbyć według ogólnie ustalonej formy.

9. Ekshumacja.

O zamierzonej ekshumacji powinien być powiadomiony zarząd cmentarza. Ekshumacja zwłok powinna się odbywać we wczesnych godzinach rannych w okresie od 16 października do 15 kwietnia. Należy też powiadomić właściwego inspektora sanitarnego. Może on zezwolić na dokonanie ekshumacji w innym niż w wyżej podanym terminie.29/

Katowice, 4 stycznia 1994

VHV-4187/94

+ Damian Zimoń
Arcybiskup
Metropolita Katowicki

Ks. Józef Pawliczek
Kanclerz


1. Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, wyd 2, Katowice 1991, Wprowadzenie teologiczne i pastoralne, 18.

2. j.w.,17,18.

3. Wiara, modlitwa i życie w Kościele Katowickim. Uchwały I Synodu Diecezji Katowickiej, Katowice -- Rzym 1976, V,3.4.34.

4. Instrukcja liturgiczno-duszpasterska Episkopatu Polski o pogrzebie i modlitwach za zmarłych, 7, w: Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, wyd. 2, Katowice 1991 r.

5. j.w.,16.

6. I Synod, XVII, 5.2.5.

7. Do oznak pokuty (żalu) można zaliczyć np. prośbę o kapłana (choćby nie zdążył przybyć), ucałowanie krzyża, zauważalne wzbudzenie aktu żalu, przeżegnanie się, przeproszenie za dane zgorszenie itp. Por. Instrukcja, 14.

8. "Herezją nazywa się uporczywe, po przyjęciu chrztu, zaprzeczanie jakiejś prawdzie, w którą należy wierzyć wiarą boską i katolicką, albo uporczywe powątpiewanie o niej; apostazją -- całkowite porzucenie wiary chrześcijańskiej; schizmą -- odmowa uznania zwierzchnictwa Biskupa Rzymskiego lub utrzymywania wspólnoty z członkami Kościoła, uznającymi to zwierzchnictwo" (kan. 751). Praktykowane w niektórych krajach zdeklarowanie wobec władz cywilnych wystąpienia z Kościoła jest apostazją.

9. Przykładowo można tu wymienić: osoby prowadzące domy publiczne ("agencje towarzyskie"), zajmujące się "turystyką aborcyjną", pokątną produkcją czy sprzedażą alkoholu, handlujące narkotykami. Jeśli ich działalność jest jawna i ich pogrzeb kościelny mógłby spowodować publiczne zgorszenie wiernych, należy im takiego pogrzebu odmówić.

10. Instrukcja, 15.

11. Instrukcja, 14.

12. I Synod, V, 3.4.35.

13. Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego, t. 3, Lublin 1986, s. 367.

14. I Synod, V, 3.4.35; F. Bączkowicz, Prawo kanoniczne, t. 2, n. 426.

15. Ks. Sztafrowski E., Podręcznik Prawa Kanonicznego, t. 4, Warszawa 1986, s. 204.

16. Instrukcja, 13.

17. Rozporządzenie Ministrów Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska oraz Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 20 października 1972 r. w sprawie urządzania cmentarzy, prowadzenia ksiąg cmentarnych oraz chowania zmarłych, § 6 (Dz. U. 1972, Nr 47, poz. 299) określa poszczególne rodzaje grobów:

1. Przez grób zwykły (ziemny) rozumie się grób nie murowany stanowiący dół, do którego chowa się trumnę ze zwłokami i zasypuje ziemią wydobytą z tego dołu.

2. Przez grób murowany rozumie się dół, w którym boki są murowane, a nad trumną zakłada się sklepienie.

3. Przez grób rodzinny rozumie się przestrzeń zapewniającą pochowanie dwu lub więcej trumien ze zwłokami. Przestrzeń ta nie może przekraczać powierzchni przeznaczonej na dwa groby pojedyncze w poziomie, niezależnie od ilości pięter stosowanych w głąb.

4. Przez katakumby rozumie się nisze w pionowej ścianie, położone obok siebie w szeregu i nad sobą, przeznaczone do chowania zwłok.

18. Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, art. 7 (Dz. U. 1972, Nr 47, poz. 298).

19. Rozporządzenie, § 26 ust. l.

20. Ustawa, art. 8 ust. 2 i 3. "Właściwy ceremoniał pogrzebowy", tzn. obrzędy sprawowane przez duchownego innego wyznania albo świeckiego mistrza ceremonii.

21. Ustawa, art. 17 ust. l i 2.

22. Rozporządzenie, § 15.

23. j.w.

24. j.w., § 3

25. Obrzędy, 15.

26. Rozporządzenie, 8 5 ust. l pkt 5 i ust. 2 pkt 3.

27. j.w., § 30 ust. 4.

28. j.w., § 24 ust. 5.

29. j.w., § 31.

Wiadomości Archidiecezjalne Nr 1/1994, poz. 4

Obwieszczenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 marca 2000 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych. (Dz. U. Nr 23/2000, poz. 295)