PARAFIA RZYMSKOKATOLICKA PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO

W JASTRZĘBIU-ZDROJU na Szóstce

Muzyka na pogrzebie

Materiały pomocnicze w ukształtowaniu muzyki liturgicznej w celebracji chrześcijańskiego pogrzebu

1. WSTĘP
Perspektywa wieczności najwłaściwszym kryterium
Pogrzeb to pożegnanie bliskiej osoby, a równocześnie uświadomienie sobie skąd jesteśmy i dokąd
idziemy. Muzyka podczas liturgii pogrzebowej pełni ważną a zarazem delikatną rolę – z jednej
strony współtworzy święte obrzędy z drugiej zaś wpływa na odczucia uczestników, by byli zdolni do
uwielbienia Boga. Tak jak w dialogu przed prefacją brzmi: „W górę serca” – „Wznosimy je do Pana”, tak
też w trudnej sytuacji śmierci najlepszym kierunkiem myślenia i działania jest perspektywa spotkania
z Bogiem. Dlatego właśnie bardzo ważne jest zachowanie wierności prawu i duchowi liturgii, gdyż to
gwarantuje, że człowiek nie zatraci się w sobie, nie narzuci Bogu swoich emocji i przywiązań, ale da się
poprowadzić poprzez sakralną atmosferę do wdzięczności i zaufania Temu, Który najlepiej rozumie i
towarzyszy. Wykonywane w czasie obrzędów pogrzebowych śpiewy powinny wyrażać nadzieję i wiarę
w zmartwychwstanie (por. Instrukcja KEP o muzyce kościelnej, nr 31).
Praktyczna pomoc została już przygotowana
Archidiecezjalna Komisja Muzyki Sakralnej stara się pomóc w praktyce – zarówno kapłanom, jak
i organistom oraz innym muzykom (także solistom), jak również wiernym (tu zwłaszcza rodzinie
zmarłego). Niniejsza broszura została opracowana jako odpowiedź na wątpliwości, a nawet spory. Jest
również rozwinięciem myśli, zawartej w najnowszej Instrukcji Konferencji Episkopatu Polski o muzyce
kościelnej, o stosowności, adekwatności i właściwych proporcjach między śpiewem a utworami
solowymi (w ramach celebracji sakramentów i sakramentaliów, por. n. 30g).
Profesjonalni muzycy i godne pożegnanie
Jest sprawą bezdyskusyjną, że przede wszystkim sami muzycy – zarówno organiści jak też soliści, którzy
kształtują muzykę liturgiczną nie mogą nie znać lub (co gorsza!) lekceważyć przepisów z nią związanych.
O tym, że nie każda forma sztuki nadaje się do świątyni, pisał Joseph kardynał Ratzinger - papież
Benedykt XVI („Nowa pieśń dla Pana”: „Przeciw estetyzmowi jako celowi samemu w sobie”, Kraków
1999, s. 168-169). Profesjonalizm, to nie tylko umiejętności, ale i poszanowanie granic – stosowność.
Od dobrego organisty i solisty zupełnie naturalnie oczekuje się propozycji wartościowego repertuaru,
a także umiejętności ułożenia go w liturgii tak, by nie naruszyć adekwatności treści i sensu obrzędów.
„Przyjacielu, jakże tu wszedłeś?”
Fragment z Ewangelii św. Mateusza (Mt 22,1-14) wskazuje wyraźnie, że Bóg zaprasza każdego, lecz także
od każdego oczekuje postawy rozumienia i szanowania tego, co święte.
W praktyce parafialnej nierzadko dochodzi do presji wobec księdza lub organisty odnośnie wykonania
świeckiego utworu, opartej na argumencie, że ów utwór był „szczególnie bliski zmarłemu”. Warto
przypomnieć tutaj, że przecież istnieje możliwość odtworzenia takiego utworu w oryginale (i nie tylko
muzyki, ale i np. poezji, fotografii, filmów itp.) podczas posiłku po pogrzebie lub innych spotkań służących
upamiętnieniu zmarłego. „Muzyka instrumentalna (kompozycje instrumentalne i improwizacje
organowe) stosowana zgodnie ze wskazaniami Kościoła, wzbogaca liturgię” (Instrukcja KEP n. 37).
Liturgia jest modlitwą, nie „koncertem życzeń”, nawet jeśli intencje są „niewinne”. Istnieje naprawdę duży
wybór pieśni i utworów, które właśnie spełniają cele liturgiczne, a jednocześnie nie negują ludzkiego
wzruszenia – wręcz je uszlachetniają. Bywa też niestety, że sami soliści proponują kompozycje związane
z danym obrzędem, ale mające charakter świecki, albo stosują tzw. kontrafaktury. W praktyce tej do
świeckich melodii układa się (lub „podkłada” już istniejący) tekst religijny i tak „upobożniony” utwór chce
się włączyć w liturgię. Często pierwotne przeznaczenie utworu było kompletnie sprzeczne z duchem
liturgii, a nawet mu wrogie. Każdy profesjonalny muzyk powinien zatem mieć świadomość, że tego typu
zabiegi (naruszające spójność kompozycji oraz sakralność obrzędów) są niedopuszczalne.
Prosty porządek uzgodnień
Trzeba przypomnieć, że właściwą kolejnością uzgodnień muzycznych jest zawsze najpierw rozmowa
z kapłanem i organistą a dopiero później zawieranie umów z zakładem pogrzebowym i solistami.
Nierzadko bowiem dochodzi do sytuacji stawiania przedstawicieli Kościoła przed faktem dokonanym:
np. że właśnie zakład już zamówił solistę lub że zlecono konkretne utwory, więc nie można już nic
zmienić. Oczywiście jest zrozumiałe, że w przypadku pogrzebu czasu jest niewiele, jednakże zawsze jest
możliwość jasnych ustaleń w ramach wizyty w kancelarii parafialnej albo telefonicznie z organistą.
Pożyteczne wzory
Jako przykład pewnego wzorca w kształtowaniu świętych obrzędów opracowane zostały trzy zestawy
muzyczne o różnej skali trudności. Listę można oczywiście poszerzać o utwory innych kompozytorów.
Jednak powinny one mieć podobną stylistykę do tych i koniecznie odznaczać się duchem nabożności.
Np. tekst liturgiczny Ave verum opracował nie tylko W. A. Mozart – można sięgnąć również po opracowania
innych kompozytorów i wybrać z nich najbardziej adekwatne charakterem. Jednak ilość utworów
powinna być taka, aby nie wykluczyć wspólnego śpiewu wiernych. Bardzo istotne jest zadbanie o to w
kontekście wyboru konkretnej formy pogrzebu (patrz: „Obrzędy pogrzebu”) – ilość tzw. stacji wiąże się
oczywiście z ilością śpiewów.
2. PRZYKŁADY
I. Poziom łatwy:
W: Tobie, Boże, wznosim pienia (ŚAK 653)
Pd: Max Reger – Aus tiefer Not op. 67 Heft I nr 3 I op. 135a/4
K: Idzie, idzie Bóg prawdziwy (ŚAK 223) i M. Brosig – Preludium op. 52 nr 4
U: Bądź pochwalon na wieki (ŚAK 206)
Ostatnie pożegnanie: Dziś moją duszę (ŚAK 786)
Z: Léon Boëlmann – Introdukcja z Suity Gotyckiej
Procesja wyjścia: Benedetto Marcelli – II część (adagio) z Koncertu obojowego d-moll
II. Poziom średni:
Przed liturgią – Johann Sebastian Bach – Durch Adams Fall ist ganz verderbt BWV 637
W: Boże nasz przedwieczny (ŚAK 638)
Pd: Johann Sebastian Bach – Ich steh` mit einem Fuss im Grabe z kantaty BWV 156
K: Jam jest chleb życia (ŚAK 226)
U: Dziękujemy Ci Ojcze nasz (ŚAK 301)
Ostatnie pożegnanie: Przybądźcie z nieba (ŚAK 789)
Z: Józef Świder – Kto szuka Cię
Procesja wyjścia: Johann Sebastian Bach – Bist du bei mir BWV 508
III. Poziom trudny:
Przed liturgią – Johann Sebastian Bach – An Wasserflüssen Babylon – Alio modo BWV 653
W: Boże, Sędzio sprawiedliwy (ŚAK 639)
Pd: Domine Jesu Christe (śpiew gregoriański)
K: Edward Elgar – Ave verum
U: Georg Friedrich Händel – III część (largo) z Sonaty e-moll na flet HWV 379
Ostatnie pożegnanie: In paradisum (śpiew gregoriański)
Z: Witaj, Królowo, Matko miłosierdzia (ŚAK 452)
Procesja wyjścia: Johann Sebastian Bach – O Mensch, bewein dein Sünde groß BWV 622
lub Gabriel Fauré – Pie Jesu
3. LISTY UTWORÓW
KOMENTARZ DO LITERATURY
1. Listy utworów nie należy traktować jako zamkniętej, gdyż nie sposób wymienić tutaj wszystkie
kompozycje. Została ona tak pomyślana, aby zaproponować maksymalnie najszerszą tematykę.
Jedynie kompetentna osoba (np. duchowny odpowiedzialny za liturgię w parafii oraz wykształcony
organista) mogą poddać ocenie i dopuścić do liturgii repertuar nie znajdujący się w niniejszym spisie.
W przypadku wątpliwości zawsze można zwrócić się z prośbą o jej rozstrzygnięcie do Archidiecezjalnej
Komisji Muzyki Sakralnej.
2. Umieszczone na liście utwory o tytule „Ave Maria” mogą być wykorzystane jedynie przed liturgią i
po liturgii. Mogą pełnić rolę wprowadzenia i wyciszenia przed liturgią. Wykorzystanie tych utworów
podczas liturgii nie jest możliwe z uwagi na fakt, iż tematycznie nie nawiązują do żadnej z części mszy
pogrzebowej.
3. Wiele utworów na głos można realizować z powodzeniem w wersji instrumentalnej np. z użyciem
fletu, oboju, skrzypiec bądź w wersji na organy solo, byleby uwzględniały kontekst i tematykę a
ich charakter odzwierciedlał ducha sakralnego. Godne polecenia jest wykorzystanie instrumentu
solowego do realizacji melodii pieśni tematycznej, komentującej obrzęd.
Śpiew gregoriański:
Godny polecenia jest łaciński śpiewnik mszalny Gaudeamus ks. W. Kądzieli, wydany przez Michalineum
w Warszawie (wydanie pierwsze w roku 2005 oraz kolejne). Przy śpiewach, które znajdują się także w
ŚAK (Śpiewnik archidiecezji katowickiej, Katowice 2000) podano ich numery, warto jednak sięgać do
Gaudeamus ze względu na notację neumatyczną i tłumaczenia (zaleca się przygotować je dla wiernych,
ażeby mogli świadomie uczestniczyć).
Znanym śpiewem eucharystycznym jest: Adoro te devote (polski przekład: ŚAK 292). Warto także
przytoczyć dwa inne teksty, które znamy z opracowań słynnych kompozytorów: Ave verum i Panis
angelicus - w wersji oryginalnej, gregoriańskiej, brzmią one niezwykle, unikatowo. Jako coś zupełnie
wyjątkowego jest jeszcze np. O sacrum convivium, albo Laudetur usque Christus (krótka antyfona
eucharystyczna, która może np. rozpocząć Komunię świętą - zanim będzie utwór).
Oczywiście nie sposób pominąć bogactwa antyfon maryjnych, z których najczęściej śpiewana jest
Salve Regina (po łacinie: ŚAK 453, po polsku: ŚAK 452) oraz analogiczne teksty na poszczególne okresy
liturgiczne: np. Regina caeli (ŚAK 173) w okresie wielkanocnym, zaś Alma Redemptoris Mater w okresie
Narodzenia Pańskiego. Jednakże bardziej adekwatna wydaje się tu modlitwa “Pod Twoją obronę”:
Sub tuum praesidium (wszyscy znają jej treść, a z kolei charakter zawierzenia doskonale wpisuje się w
okoliczność).
Jak widać, powyższe zestawienie propozycji jest dość obszerne (choć stanowi zaledwie skrawek czegoś
co można nazwać wielkim bogactwem Kościoła, tzn. repertuaru chorału gregoriańskiego). Otóż właśnie
brzmienie gregoriańskie jest pięknym wyróżnikiem – należy o nie gorliwie dbać; dobrze przygotowana
schola i kantor, organista który potrafi akompaniować po gregoriańsku, itp.
Wybrane śpiewy gregoriańskie (por. śpiewnik Gaudeamus):
Domine Jesu Christe
Ego sum
Exsultabunt Domino
Kyrie eleison
Libera me, Domine
Requiem aeternam
In Paradisum
Salve Regina
Polskie śpiewy liturgiczne:
Cykle mszalne:
Boże nasz przedwieczny (ŚAK 638)
Boże, Sędzio sprawiedliwy (ŚAK 639)
Na rozpoczęcie:
Chrystus, Chrystus, to nadzieja (ŚAK 580)
Chrystus Pan jest mój żywot (ŚAK 640)
Do Ciebie z serca wołamy (ŚAK 642)
Królowi wieków (ŚAK 645)
Panie, daj zmarłym (ŚAK 649)
Przyjm, prosimy, Panie (ŚAK 651)
Tobie, Boże, wznosim pienia (ŚAK 653)
Wierzę, iż żyje (ŚAK 655)
Na przygotowanie darów:
Być bliżej Ciebie chcę (ŚAK 579)
Miłosierdziem Twoim, Panie (ŚAK 567)
O, Zmartwychwstały (ŚAK 168)
U Ciebie, Boże, miłosierdzia (ŚAK 654)
Na Komunię:
Idzie, idzie Bóg prawdziwy (ŚAK 223)
Ja wiem, w kogo ja wierzę (ŚAK 225)
Jam jest Chleb Życia (ŚAK 226)
Jam jest Chlebem Żywym (ŚAK 227)
Jezu drogi, Tyś miłością (ŚAK 229)
Jezusowi cześć i chwała za miłości cud (ŚAK 234) szczególnie w okresie wielkanocnym
Miłość Boża cię przyzywa (ŚAK 239) uniwersalna (i na Komunię i na adorację)
O, święta Uczto (ŚAK 250)
Ojciec nam powierzył Słowo (ŚAK 253)
Oto święte Ciało Pana (ŚAK 254)
Pan wieczernik przygotował (ŚAK 256)
Panie, dobry jak chleb (ŚAK 258)
Panie, pragnienia ludzkich serc (ŚAK 259)
Pomiędzy lud swój (ŚAK 264)
Pójdź do Jezusa (ŚAK 266)
Witaj Jezu w tej świętości (ŚAK 287)
Na uwielbienie:
Bądź pochwalon na wieki (ŚAK 206)
Bądź uwielbiony, miłosierny Boże (ŚAK 566)
Chlebem życia posileni (ŚAK 296)
Czego chcesz od nas, Panie (ŚAK 297)
Dziękczynne pieśni śpiewajmy (ŚAK 298)
Dzięki, o Panie (ŚAK 300)
Dziękujemy Ci, Ojcze nasz (ŚAK 301)
Dziękujmy Mu za miłość (ŚAK 302)
Panie mój, cóż Ci oddać mogę (ŚAK 306)
Skosztujcie i zobaczcie (ŚAK 309)
Święty, święty (ŚAK 310)
Tobie cześć, Tobie chwała (ŚAK 311)
Obrzęd pożegnania:
Dziś moją duszę (ŚAK 786)
Na Twoje słowo (ŚAK 787)
Prosimy Cię, Panie (ŚAK 788)
Przybądźcie z nieba (ŚAK 789)
Niech aniołowie (ŚAK 791)
Na zakończenie:
Dobry Jezu, a nasz Panie (ŚAK 641)
Matko litości, witaj (ŚAK 646)
Mój Odkupiciel (ŚAK 647)
Nie płacz już, dziecino (ŚAK 409)
O, potężny Królu, Chryste (ŚAK 648)
Przybądźcie, święci Boży (ŚAK 650)
Racz wiekuiste dać Panie odpoczywanie (ŚAK 652)
Wierzę, iż żyje (ŚAK 655)
Witaj, Królowo, Matko litości (ŚAK 451)
Witaj, Królowo, Matko miłosierdzia (ŚAK 452)
Witaj, Królowo nieba (ŚAK 454)
Wspomnij sobie, o, Maryjo (ŚAK 656)
Literatura wokalno-instrumentalna:
Johann Sebastian Bach – Bist du bei mir BWV 508
Gabriel Fauré – Libera me Domine
Gabriel Fauré – Pie Jesu
Tadeusz Maklakiewicz – Offertorium
Giacomo Puccini – Salve Regina
Gioacchino Rossini – O Salutaris z Małej Mszy Uroczystej
John Rutter – Pie Jesu
Andrew Weber – Pie Jesu
Literatura chóralna:
Claudio Cascilioni – Panis angelicus
Edward Elgar – Ave verum
Mariano Garau – Ave verum
Zoltan Kodaly – Stabat Mater
Wolfgang Amadeusz Mozart – Lacrimosa
Wolfgang Amadeusz Mozart – Hostias
Joseph Gentry Stephen – Ubi Caritas
Józef Świder – Kto szuka Cię
Literatura instrumentalna:
Thomaso Albinoni – Adagio
Johann Sebastian Bach – Antonio Vivaldi – II część Koncertu organowego a-moll BWV 593
Johann Sebastian Bach – Siciliana z sonaty no. 2 e-moll BWV 1034
Johann Sebastian Bach – Ich steh` mit einem Fuss im Grabe z kantaty BWV 156
Georg Friedrich Händel – III część (adagio) z Sonaty a-moll na flet HWV 374
Georg Friedrich Händel – I część (adagio) lub III część (grave) z Sonaty e-moll na flet HWV 375
Georg Friedrich Händel – III część (largo) z Sonaty e-moll na flet HWV 379
Benedetto Marcello – II część (adagio) z Koncertu obojowego d-moll
Georg Philip Telemann – III część (andante) z Sonaty f-moll na flet
Literatura organowa:
Johann Sebastian Bach – An Wasserflüssen Babylon – Alio modo BWV 653
Johann Sebastian Bach – Christ lag in Todesbanden BWV 625
Johann Sebastian Bach – Durch Adams Fall ist ganz verderbt BWV 637
Johann Sebastian Bach – „Erbarme dich, mein Gott“ BWV 721
Johann Sebastian Bach – Ich ruf zu Dir, Herr Jesu Christ BWV 639
Johann Sebastian Bach – Jesus, meine Freude BWV 610
Johann Sebastian Bach – O Mensch, bewein dein Sünde groß BWV 622
Léon Boëlmann – Introdukcja z Suity Gotyckiej
Paul Claussnitzer – Ach Gott und Herr op. 27 nr 2
Paul Claussnitzer – Sieh, hier bin ich, Ehrenkönig op. 27 nr 3
Paul Claussnitzer – Kommt her, ihr seid geladen op. 27 nr 4
Paul Claussnitzer – Wenn wir in höchsten Nöten sein op. 27 nr 6
Paul Claussnitzer – Straf mich nicht in deinem Zorn op. 27 nr 7
Paul Claussnitzer – An Wasserflüssen Babylon op. 27 nr 8
Paul Claussnitzer – Durch Adams Fall ist ganz verderbt op. 27 nr 9
César Franck – Preludium, fuga i wariacja h-moll
Max Reger – Aus tiefer Not op. 67 Heft I nr 3 I op. 135a/4
Max Reger – Jesus meine Freude op. 67 Heft II nr 21
Max Reger – Straf mich nicht op. 67 Heft III nr 37
Zbiory utworów organowych do wykorzystania podczas liturgii:
Ks. Antoni Chlondowski – 225 łatwych preludiów
Théodore Dubois – 7 utworów na organy
Théodore Dubois – 10 utworów na organy
Théodore Dubois – 12 utworów na organy
Moritz Brosig – Utwory: op. 4 nr 4, op. 8b nr 9, op. 11 nr 4, op. 12 nr 3, op. 46 nr 2, 5 i 6, op. 49 nr 1 i 2, op.
52 nr 3, 4, 6, 7, 8, 10, op. 53, op. 55, op. 58 nr 1 i 4, op. 60 nr 2, 4, 6, op. 61 nr 2, 4, 7, 8,
César Franck – L`Organiste
Krzysztof Grzeszczak – Preludia chorałowe na organy tomy I-IV (w zależności od okresu liturgicznego)
Władysław Żeleński – 25 preludiów na organy op. 38